بازی درمانی چیست و چگونه به کودکان کمک می کند؟

کودکان به دلیل پایین بودن سطح تفکر انتزاعی، قادر به بیان احساسات و هیجانات خود نیستند. هرگونه سرکوب یا عدم مهارت در بیان احساسات آنها، بهداشت روانی آنها را با مشکل روبرو می ‌کند. پیدا کردن روشی که به کودکان کمک کند تا احساسات و هیجانات خود را به شیوه‌ ای غیر از بیان کلامی بروز نمایند،

ضروری می باشد. امروزه از بازی درمانی به عنوان روشی برای درمان مشکلات کودکان استفاده می‌ شود. بازی درمانی نوعی مشاوره یا روان درمانی می باشد که از بازی برای ارزیابی، جلوگیری و یا درمان چالش های روانی - اجتماعی استفاده می کند. در ادامه به بازی درمانی چیست و چگونه به کودکان کمک می کند؟، می پردازیم. با ما همراه باشید.


بازی درمانی چیست؟


بازی درمانی (Play Therapy) نوعی مشاوره یا روان درمانی می باشد که از بازی برای ارزیابی، پیشگیری یا درمان چالش های روانی - اجتماعی کودک استفاده می کند. زیرا ممکن است کودکان نتوانند احساسات خود را پردازش کنند یا مشکلات را برای والدین یا بزرگسالان دیگر بیان نمایند.
بازی درمانی توسط متخصصان مختلف بهداشت روان مانند روانشناسان و روانپزشکان، رفتاردرمانگرها، کاردرمانگرها، فیزیوتراپیست ها و مددکاران اجتماعی انجام می شود.
یک درمانگر آموزش دیده می تواند از زمان بازی برای مشاهده و فهم جنبه هایی از مشکلات کودک استفاده نماید. سپس می تواند به کودک در کشف احساسات و مقابله با آسیب های حل نشده اش کمک کند. از طریق بازی، کودکان می توانند راه حل های های جدید کنار آمدن با مشکلات و جایگزین کردن رفتارهای نامناسب را یاد بگیرند.
به طور کلی بازی نقش موثری در رشد کودک دارد و در خلال بازی می ‌توان به بسیاری از ویژگی ‌ها، مسائل و رشد کودک پی برد. این تکنیک بر اساس انعکاس رفتار کودک می باشد. باید احساسات کودک را طوری شناسایی کرد و آن را به کودک منتقل نمود که کودک نسبت به اعمال و رفتار خود آگاه شود. درمانگر در واقع از موقعیت بازی برای ایجاد ارتباط با کودک استفاده می‌ کند و تلاش می نماید به تخلیه هیجانی و حل مشکلات او در زندگی عادی ‌اش بپردازد.
در این درمان، به کودک فرصت داده می ‌شود تا احساسات آزاردهنده و مشکلات درون خود را از طریق بازی با آنها به نمایش بگذارد. بازی از ضروریات زندگی کودکان می باشد. کودکان از طریق بازی افکار خود را بازگو می ‌کنند و به همان راحتی که بزرگسالان احساسات خود را با کلمات بیان می نمایند، آنان نیز همین کار را به وسیله بازی انجام می ‌دهند.
شدت احساساتی که برخی کودکان در طول بازی درمانی از خود نشان می دهند، گاهی بسیار تعجب آور است. احساساتی مانند تنفر، ترس، تنهایی، ناامنی، احساس شکست، بی کفایتی و احساس ناخواسته بودن از این گونه احساسات هستند. غالبا شروع این احساسات باعث محرومیت و انحراف شخصیت کودک می شود.
در کودکان بی قرار حواس پرت که کنترل کمی روی حرکات بدنی خود دارند و به راحتی هم متوقف نمی شوند، بازی کمک می کند تا تنش آنها آرام شود. کودکانی که مورد ضرب و شتم و آزار جنسی قرار گرفته اند، می توانند از طریق بازی درمانی تا حد زیادی به آرامش و بهبود برسند. بازی درمانی کودکان اوتیسم گر چه به ظاهر شبیه بازی معمولی می باشد، اما می تواند بسیار اثربخش باشد.
اگر چه بازی درمانی را می توان در مورد بزرگسالان نیز استفاده نمود، اما بیشتر برای کودکان مورد استفاده قرار می گیرد.

بازی درمانی چیست؟


انواع بازی درمانی


کودکان روحیات متفاوتی دارند و با توجه به ویژگی های خود بازی ‌های مختلفی را تجربه می کنند. از عواملی که در انتخاب نوع بازی کودکان دخالت دارند می توان به تفاوت‌ های فردی، میزان سلامتی، سطح رشد جسمی و حرکتی، بهره هوشی، جنسیت، خلاقیت، فرهنگ خانواده و موقعیت جغرافیایی اشاره نمود. بر همین اساس بازی به انواع گوناگون تقسیم می ‌شود. انواع بازی درمانی عبارتند از:


1- بازی ‌های جسمی


از قدیمی ترین نوع بازی ها، بازی جسمی می باشد. این نوع بازی به ابزار مخصوص نیاز دارد. بازی جسمی به صورت انفرادی و گروهی انجام می شود. این نوع بازی برای مصرف انرژی اضافی بدن و نجات یافتن از خستگی و کسالت بسیار مفید است. همچنین رفتارهای نا آرام و پرخاشگری توأم با عصبانیت کودک را کاهش می دهد.

بازی ‌های جسمی


2- بازی‌ های تقلیدی


کودک به تقلید نقش هایی می پردازد که آنها را باور کرده است. معمولا بهترین شخصیت ها برای شروع ایفای نقش والدین، برادران، خواهران و دوستان هستند. کودک از ایفای نقش لذت برده و تجربه کسب می ‌کند. در دوره دبستان بیشتر نقش معلمان را تقلید می نماید. در حالی که در دوره نوجوانی از تقلید رفتار بزرگسالان دوری می‌ کند و به تقلید از رفتار همسالان خود می‌ پردازد. این خود آغازی برای هماهنگی و همسو شدن با گروه‌ های اجتماعی و ایفای نقش ‌های واقعی زندگی می باشد.

بازی‌ های تقلیدی


3- بازی ‌های نمایشی


کودک در تقلید از بزرگترها از لباس و وسایل مخصوص آنها نیز استفاده می کند. بعنوان مثال، پسر کوچکی که کت پدر را به تن کرده، عینک او را به چشم می زند و یا دختر بچه ای که کفش پاشنه دار مادر را پوشیده و به زحمت راه می رود.

 بازی ‌های نمایشی


4- بازی‌ های نمادی


زمانی که کودک دستیابی به ابزار و وسایل مورد نیاز خود را غیرممکن می‌ بیند، نیازها و آرزوهای خود را با استفاده از وسایل نمادین و از طریق بازی بیان می‌ کند. برای مثال بر تکه ‌ای چوب سوار شده، این طرف و آن طرف می رود، مانند این که سوار بر اسبی شده و آن را هدایت می ‌کند. این نوع بازی‌ ها یکی از بهترین شیوه‌ های بازی درمانی به شمار می آیند.

بازی‌ های نمادی


5- بازی های آموزشی


مهمترین وسیله آموزش کودک استفاده از وسایل بازی مناسب می باشد. مانند مکعب ‌های چوبی که کودک با جور کردن و دسته بندی کردن آنها می ‌تواند با مسائل اساسی اما ساده و آسان ریاضی آشنا شود. از خانه کوچک اسباب بازی برای آشنا کردن کودک با واقعیت ‌های موجود در زندگی می توان استفاده نمود.
بازی ‌های آموزشی باعث تقویت حواس، رشد قوای ذهنی و اجتماعی کودک می ‌شوند. به شرط آن که سعی کنیم کنترل اصلی بازی در اختیار کودک باشد و جهت و مسیر را او تعیین کند.

 بازی های آموزشی


6- بازی ‌های خلاقیتی


کودک از طریق به وجود آوردن چیزی، عقاید و احساسات خود را اظهار می کند. مانند نقاشی، موسیقی، خمیر بازی، شن بازی و یا استفاده از لغات که او را قادر می ‌سازد تا در آینده داستان، شعر و نمایشنامه بنویسد.

بازی ‌های خلاقیتی


7- تعامل با فرزند


در این حالت والدین درگیر می شوند و درمانگر به والدین آموزش می دهد که چگونه از طریق بازی با کودک تعامل برقرار کنند. هدف از تعامل با فرزند این می باشد که شکاف ارتباطی بین کودک و والدین بسته شود.

تعامل با فرزند


8- ماسه درمانی


کودک می تواند با استفاده از اسباب بازی های مینیاتوری مانند افراد و حیوانات صحنه را در یک جعبه کوچک پر از ماسه پر نماید. صحنه ایجاد شده به عنوان بازتاب زندگی شخصی کودک عمل می کند و فرصتی برای حل تعارض، بر طرف کردن موانع و به دست آوردن پذیرش خود می دهد.

ماسه درمانی


9- کتاب درمانی


برای کشف مفاهیم و مهارت های خاص، درمانگر و کودک با یکدیگر کتاب ها را می خوانند. به همین دلیل به این روش کتاب درمانی می گویند.

کتاب درمانی


10- مشارکت خانواده


معمولا خانواده ها، بخش مهمی از معالجه کودک هستند. با این حال، میزان درگیری توسط درمانگر مشخص می شود.
بعضی اوقات، والدین با کودک در جلسات شرکت می کنند. اگر هدف این باشد که در مورد مسائل خانوادگی کار کنیم، والدین ممکن است مستقیما در بازی درمانی نقش داشته باشند.
در شرایط دیگر، کودک ممکن است به تنهایی در جلسات شرکت کند. سپس پزشک معالج در مورد اهداف درمان و پیشرفت با متولیان امر ارتباط برقرار خواهد کرد.

مشارکت خانواده


11- گروه درمانی


بازی درمانی گروهی بر دو نوع متجانس و نامتجانس می باشد. در بازی درمانی متجانس تمام شرکت کنندگان دارای مشکلات مشابه هستند.
در صورتی که در بازی درمانی نامتجانس شرکت کنندگان می توانند هیچ مشکل مشابهی با یکدیگر نداشته باشند. در بازی درمانی گروهی نامتجانس کودکان فرصت یادگیری مهارت های اجتماعی بیشتری خواهند داشت.
برخی مدارس گروه های درمانی را ارائه می دهند. کودکان ممکن است در یک گروه با یک بازیگر درمانی برای پرداختن به مهارت های اجتماعی مانند نحوه اشتراک، نشان دادن مهربانی و احترام به کار بپردازند.

گروه درمانی


مزایا بازی درمانی


• با بازی درمانی کودک، مسئولیت برخی رفتارهای خود را قبول می کند.
• این روش باعث می شود که کودک به خود و دیگران احترام بگذارد.
• بازی درمانی باعث کاهش استرس و اضطراب فرد می شود.
• استفاده از این روش باعث می گردد تا روابط بین کودکان و خانواده یعنی روابط خانوادگی قوی تر شوند.
• با این روش کودک با دیگران به راحتی همدلی می کند.
• بازی درمانی به فرد کمک می کند تا احساسات خود را کامل بیان کند.
• همچنین یادگیری تجربه را یاد می گیرد.
• با استفاده از بازی درمانی مهارت های اجتماعی کودک، قوی تر می شوند.
• بازی درمانی همچنین می تواند استفاده از زبان را تشویق کند یا مهارت های حرکتی درشت و ظریف را بهبود بخشد.
• اگر کودک شما دارای بیماری روحی یا جسمی است، بازی درمانی جایگزین داروها یا سایر روش های درمانی لازم نمی شود. از بازی درمانی می توان به تنهایی یا در کنار سایر روش های درمانی استفاده نمود.
• توسعه استراتژی های مقابله ای و مهارت های خلاقانه حل مسئله نیز به کودک آموزش داده می شوند.


زمان استفاده از بازی درمانی


افراد در هر سنی می توانند از بازی درمانی بهره مند شوند. اما این روش معمولا در کودکان بین 3 تا 12 سال استفاده می شود. بازی درمانی در شرایط مختلفی کمک کننده است. از جمله این شرایط عبارتند از:

زمان استفاده از بازی درمانی

• مواجه با فرایندهای پزشکی، بیماری مزمن یا مراقبت تسکینی
• تاخیر در رشد یا اختلالات یادگیری
• مشکلات رفتاری در مدرسه
• رفتار پرخاشگرانه یا عصبانی
• مشکلات خانوادگی مانند طلاق، جدایی یا مرگ یکی از اعضای نزدیک خانواده
• حوادث طبیعی یا تروما
• خشونت خانگی، سوء استفاده یا بی توجهی
• اضطراب، افسردگی، غم و اندوه
• اختلالات خوردن
• اختلال بیش فعالی و نقص توجه (ADHD)
• اختلال طیف اوتیسم (ASD)


بازی درمانی چگونه به کودکان کمک می کند؟


بین کودکان و بزرگسالان کمی فاصله ارتباطی وجود دارد. واضح است که کودکان بسته به سن و مرحله رشد، مهارت های زبانی بزرگسالان را ندارند. آنها ممکن است چیزی را احساس کنند، اما در بسیاری از موارد یا نمی توانند آن را به یک بزرگسال بیان کنند یا یک فرد بالغ قابل اعتمادی برای بیان آن ندارند. از طرف دیگر، بزرگسالان می توانند نشانه های کلامی و غیرکلامی کودک را به اشتباه تفسیر کرده و یا به طور کل نبینند.
کودکان از طریق بازی، جایگاه خود را در جهان درک می کنند. بازی فضایی می باشد که آنها آزاد هستند تا احساسات درونی و عمیق ترین احساسات خود را به نمایش بگذارند.
از آنجا که کودک در دنیای بزرگسالان نمی تواند به اندازه کافی خود را ابراز کند، درمانگر خود را هم سطح او کرده و در دنیای کودک به او می پیوندد.
درمانگر از طریق بازی درمانی یک موقعیت بازی را به صورت کلی ایجاد می کند، که کودک بتواند ترس و تنش خود را بیرون بریزد. در حقیقت در بازی درمانی کودک، خود درونی اش را نشان می دهد.
در این روش پس از آن که کودک بازی با وسایل را شروع نمود، درمانگر با دقت اعمال و گفتار او را تحت نظر می گیرد. با مشاهده رفتارش در ضمن بازی به نگرانی های او پی می برد. پس از تفسیر و نتیجه گیری از عملکردهای کودک، راه حل هایی مناسب برای مشکلات او ارائه می دهد.
در صورتی که کودک تمایل به بازی نداشته باشد و ساکت بماند، مشاور، بازی با اسباب بازی ها را شروع می کند و به تدریج از کودک دعوت می نماید که در بازی شرکت کند. درمانگر در طول درمان و هنگام کار با کودکان، باید بپذیرد که کودک دلایلی برای هر آنچه که انجام می دهد، دارد. مسائل زیادی هستند که ممکن است برای کودک مهم باشند. در حالی که قادر نیست آنها را با درمانگر خود در میان بگذارد.

بازی درمانی چگونه به کودکان کمک می کند؟


علل استفاده از بازی درمانی


کودکان فاقد مهارت های شناختی و کلامی برای گفتگو در مورد برخی موضوعات هستند. به عنوان مثال غم و اندوه می تواند برای آنها بسیار پیچیده باشد و کودک ممکن است در بیان افکار و احساسات خود دچار مشکل گردد.
بازی می تواند راهی عملی برای کودکان باشد تا بتوانند روی موضوعاتی که برای آنها ناراحت کننده می باشند، کار کنند. آنها می توانند صحنه ها را بازی نمایند، به مشکلات خاصی بپردازند یا شخصیت هایی خلق کنند که احساسات خود را با آنها به اشتراک می گذارند.
کودکان اغلب احساسات خود را با اسباب بازی ها به نمایش می گذارند. کودکی که یکی از عزیزان خود را از دست داده، با استفاده از عروسک ها شخصیتی غمگین را می سازد که دوستش را از دست داده است.
یا ممکن است کودکی که شاهد خشونت خانگی بوده، از یک خانه عروسک برای ترسیم کودکی که زیر تخت مخفی شده است، استفاده کند. زیرا بزرگسالان در حال دعوا هستند.
بسته به نوع بازی درمانی که استفاده می شود، درمانگر ممکن است در نقاط مختلف بازی مداخله کند تا به حل یک مسئله کمک کند.


محیط بازی درمانی


محیط بازی باید ثابت و بسته باشد. در واقع محیطی مخصوص است که از لحاظ روشنایی و دما در جای مناسبی از ساختمان قرار دارد. بچه‌ ها باید در محدوده اتاق بازی کنند و هیچ یک از اسباب ‌بازی‌ ها را نباید از اتاق خارج نمایند. برای هر جلسه درمان یکسری اسباب ‌بازی از قبل تهیه می گردد و در نظر گرفته می‌ شود که عمدتا شامل نوزاد عروسکی، بطری شیر نوزاد، مداد رنگی، سربازان عروسکی، تفنگ عروسکی، تعدادی عروسک‌ های کاغذی که بیانگر اعضای خانواده باشد،‌ خانه عروسکی، خمیرهای بازی و توپ می‌ باشد.
طول جلسه بازی درمانی
طول جلسات بازی درمانی بسته به اهداف درمان، نیازها و توانایی های کودک متفاوت می باشد. بیشتر جلسات بین 30 تا 50 دقیقه طول می کشد. قرار ملاقات ها می تواند ماهی یک تا دو بار در هفته باشد.
به طور متوسط، 20 جلسه بازی درمانی برای حل مشکلات لازم است. اما برخی از کودکان بسیار سریعتر بهبود می یابند، در حالی که برخی دیگر ممکن است به جلسات درمانی بیشتری نیاز داشته باشند.

محیط بازی درمانی


سخن پایانی


کودکان پرخاشگر ابتدا به مشاور کودک مراجعه می کنند. سپس او تشخیص می دهد که مشکل چیست. مشاور کودک برای درمان این افراد با گروه های دیگر مشورت می کند و راه های درمانی را ارائه می دهد. یکی از این راه ها، بازی درمانی می باشد. بازی درمانی یکی از روش‌ های موثر در درمان مشکلات رفتاری و روانی کودکان است.